“Ölkələr ya sürətlə inkişaf edəcək, ya da çöküşə yuvarlanacaq" – MÜSAHİBƏ


  • 13:00 / 25 04 2020 |
  • Bölmə: Gündəm / İqtisadiyyat


Azər Mehtiyev “Sənaye inqilablarının nəticəsindən istifadə etmək yox, onun içərisndə olmaq daha önəmlidir” 
 

Müsahibimiz İqtisadi Forumun üzvü, iqtisadi elmlər namizədi Azər Mehtiyevdir
 

- Pandemiya vəziyyətində dünya iqtisadiyyatının daha çox hansı sahələrinə ziyan dəydi və bu ziyan gələcək 5 illikdə dünyanın siyasətinə necə təsir göstərəcək? 

- Pandemiya dünya iqtisadiyyatını gözlənilmədən çuğladı. Belə vəziyyətə hər hansı bir ölkənin, bütövlükdə dünyann hazır olub-olmadığı ilə bağlı fikir söyləmək çətindir, bu kimi halların yaşanacağını öncədən proqnozlaşdırmaq olmur. Ona görə də hansısa ölkəni “hazır deyldin” ittihamı ilə qınamaq düzgün sayılmaz. Təbii ki, belə məqamlarda ölkənin inkişaf səviyyəsi, xüsusən səhiyyənin vəziyyəti əhəmiyyətli yer tutur. Çox təzadlı durumun iştirakçısıyıq. Virus elə sürətlə yayılıb ki, dövlətlər nəinki əl-ələ verib problemi həll etmir, əksinə, hər biri qapılarını bağlayıb xilas olmağa çalışırlar. Əlbəttə beynəlxalq təşkilatlar bəzi ölkələrə yardım göndərməyə cəhd  etsə də, hər bir ölkə öncə özünü xilasa çalışır. Əslində pandemiyanın yeni başladığı ərəfədə dünya iqtisadiyatına təsir göstərəcək başqa bir proses də meydana çıxdı: OPEC və Rusiya neft hasilatının azaldılması ilə bağlı sazişi uzatmaqla bağlı razılığa gələ bilmədilər və nəticədə Rusiya ilə Səudiyyə Ərəbistanı arasında qiymət savaşına start verildi. Neftin qiymətinin kəskin aşağı düşməsi onsuz da dünya iqtisadiyyatında yeni trend yaradacaqdı: neft sektoruna qoyulan investisayaların azalması, investisiyaların qeyri-neft sektorlarına yönəldilməsi baş verəcəkdi, həm də neft idxal edən ölkələr bundan faydalana biləcəkdi. Pandemiya nəinki bu proseslərin qarşısını xeyli dərəcədə aldı, həm də dünya iqtisadiyyatı üçün tamamilə gözlənilməz yeni problemlər yaratdı: dünya iqtisadiyyatı çox böyük bir böhranla – kəskin enişlə - üzləşib. 
Pandemiya nəticəsində demək olar dünyanın bütün ölkələri sərhədlərini əsasən qapayıb, birbaşa səfərlər ləğv olunub. Qlobal təhcizat zəncirlərində ciddi problemlər yaşanır. Pandemiyanın təsirlərinə ən çox məruz qalan sektorlardan birinci turizim və onunla bağlı (otelçilik, sərnişin daşıma nəqliyyatı, iaşə və turistlərə göstərilən bütün növ digər xidmətlər) sahələrdir. Aviasiya şirkətlərinin fəaliyyəti, xüsusilə sərnişin daşınması ilə bağlı, demək olar tamamilə dayanıb. Bu şirkətlərin nəhəng itkilərə məruz qalması və bu sektorda iflas halları qaçılmazdır. Əksər xidmət sektorları (ictimai iaşə, şou-biznes və s.), nəqliyyat sektoru, avtomobil, paltar istehsalı, parfyümeriya sənayesi və bir sıra digər istehsal sahələri, idman sektorunun böyük itkilərə məruz qalması qaçılmazdır. Pandemiya hətta kənd təsərrüfatı istehsalına mənfi təsirləri qaçılmazdır (xüsusilə ABŞ və Avropa ölkələrində əmək miqrasiyasına yaranan maneələrlə bağlı) ki, bu da dünyanın bir sıra ölkələri üçün ərzaq təminatı problemləri yarada bilər. Bütün ölkələrdə kiçik və orta biznesin ciddi itkilərə məruz qalacağı aydındır. Bütün bunlar həm ayrı-ayrı ölkələrdə, həm də ümumən dünya iqtisadiyyatında azalmanı qaçılmaz edəcək. Beynəlxalq Valyuta Fondu artıq bəyan edib ki, ilkin qiymətləndirmələrə görə dünya iqtisadiyyatında 2020-ci ildə   3 faiz azalma baş verə bilər. İnkişaf etmiş ölkələr üzrə hətta 6 faizdən yüksək olacaq. Məsələn, ABŞ-da azalma 6 faizə qədər, Avrozonada isə 7,5 faiz gözlənilir. 
Hətta bəzi ölkələrdə ehtiyatların tükənməsi və defolt vəziyyəti ilə üzləşə bilərlər.  
 
- Əksəriyyət Koronavirus bəlasının sona çatması ilə dünyanın ciddi dəyişikliklərə məruz qalacağını proqnozlaşdırırlar. Belə yanaşmada ədəbi düşüncənin gücü çoxdur, yoxsa riyazi? 

- Pandemiyadan sonra dünyada ciddi dəyişikliklərin olacağını söyləmək olar. Hətta pandemiya olmasaydı belə, dünyada dəyişikliklər prosesi sürətlə gedir. Dünya 4-cü sənaye çevrilişini yaşayır, hətta 5-ci sənaye çevrilişi belə müzakirə olunur. Amma məhz pandemiyanın dünyanı necə dəyişəcəyi barədə birmənalı fikir söyləmək çətindir. Təbii hər bir ölkə və beynəlxalq təşkilatlar pandemiya təcrübəsindən müəyyən dərslər çıxarmağa cəhd edəcəklər və çıxaracaqlar da. Çünki təsir və əhatə miqyasına görə söhbət bioloji silahların tətbiqi ilə baş verə biləcək “dünya müharibəsi” kimi bir hadisədən gedir. Tarixdə heç bir müharibəyə bu qədər ölkə cəlb olunmayıb (artıq 200-ə qədər dövlət bu bəlanın girdabına düşüb). Yəni burada ölkələr bir-biri ilə vuruşmasa da, hər biri ona müharibə elan etmiş virusla vuruşur və bütün dünya üzrə nəhəng həcmlərdə resursla bu “döyüşlər”ə cəlb olunub. Hər br cəmiyyətin və dövlətin bu pandemiyadan hansı dərsləri çıxaracaqları isə onların inkişaf səviyyəsindən, dünyagörüşündən, ölkədə formalaşmış idarəetmə sistemindən və hakimiyyətlərin (hökumətlərin) baxışlarından asılı olacaq. Pandemiyadan doğru dərslər çıxaranlar yeni fürsətlər əldə edəcək, bunları inkişafa istiqamətləndirəcək, yanlış dərs çıxaranlar isə, əksinə, sürətlə enişə doğru yuvarlanacaqlar. Gözləniləndir ki, bundan sonra da inkişaf etmiş ölkələrdə biotexnologiyalara, tibb sənayesinə, elektronlaşmaya və 4-cü sənaye çevrilişinin gətirdiyi yeni sahələrə investisiyalar artacaq. Amma güman etmirəm  ki, bu bütün ölkələrdə belə olacaq, yəni bütün ölkələrdə hökumətlər prosesləri obyektiv və ağıllı qiymətləndirə biləcəklər. Çünki bu hadisədən müxtəlif baxışlara malik hökumətlər yaxud siyasi dairələrin hər biri məhz öz mövqelərini və ideoloji baxışlarını əsaslandırmaq üçün istifadə etməyə çalışacaqlar: məsələn, həm liberllar yaxud qloballaşmanın tərəfdarları, həm qloballaşmanın əleyhdarları, həm millətçilər, həm solçular və digərlərinin hər biri pandemiya və onun təsirlərinindən öz mövqelərini gücləndirən arqument kimi istifadə edəcəklər. Eləcə də avtoritar ölkələrdə hakimiyyətlər xalqa yönələn güc üsulunu daha gücləndirə bilərlər. Bir sözlə, hərə bu vəziyyətdən öz maraqlarına uyğun yararlanmağa səy göstərəcək. Əlbəttə ki, aparıcı ölkələrin tutacağı xətt dünyanın inkişafının əsas istiqaməti olacaq.  Pandemiya hətta bəzi ölkələrdə sosial-iqtisadi durumun çox ağırlaşması ilə bağlı siyasi sabitliyin pozulmasına gətirib çıxara bilər. Məsələn, Qksfam təşkilatının tədqiqatçıları göstərirlər ki, hazırda Afrikanın inkişafdan geri qalmış bir sıra ölkələrində hökumətlər pandemiya nəticəsində içsiz və gəlirsiz qalan əhali təbəqələrinə heç bir yardım göstərə bilmirlər və beynəlxalq təşkilatlar vaxtında yardım göstərməsə, milyonlarla insan pandemiyanın qurbanı ola bilər.  

- Yaşanan viruslu olaylar nəticəsində Azərbaycan iqtisadiyyatı hansı zərbələrə məruz qala bilər və az itki ilə çıxmağın yolları nədir? 

- Azərbaycan iqtisadiyyatı da artıq böhranla üz-üzədir. Neft bazarında baş verən məlum hadisələrin ölkəmizin iqtisadiyyatına mənfi təsirləri onsuz da gözlənilən idi. Aydındır ki, altı aylıq və bundan uzun müddətdə neftin orta qiymətləri neft gəlirlərindən asılı iqtisadiyyata malik ölkəmiz üçün önəmli faktordur. Xatırlayırsınızsa, 2014-cü ilin ikinci yarısından başlayaraq neftin qiymətində baş verən kəskin azalmalar 2015-2016-cı illərdə Azərbaycan iqtisadiyyatına ciddi böhran yaşatdı. Ötən dövr ərzində qeyri-neft sektorunun inkişafı istiqamətində müəyyən addımlar atılsa da, bu proseslər başa çatdırılmayıb və iqtisadi islahatların davam etdirilməsinə, sürətləndirilməsinə, şəxalənməsinə böyük ehtiyac var. Pandemiya vəziyyəti bir qədər də ağırlaşdırdı, karantin rejimi iqtisadi fəallığı aşağı salıb, dövlət büdcəsinə vergi ödənişləri azalacaq. Hökumət işsiz və gəlirsiz qalmış əhali təbəqələrinə sosial yardım və biznesin itkilərinin azaldılması istiqamətində biznesə dəstək paketi hazırlayıb. Bu proqramlar böyük maliyyə yükünə malikdir. Hələ karantin rejiminin nə qədər davam edəcəyi bəlli deyil, yəni bu müddət uzanarsa, maliyyə yükünün daha da artacağı bəllidir. Hətta karantin rejimi sadələşdiriləndən sonra da müəyyən sosial izolyasiya və epidemiyaya nəzarət tədbirlərinin uzun müddət davam edəcəyi gözlənilir. Bu isə qetd edilən istiqamətə yönəldiləcək büdcə xərclərinin hələ artacağını söyləməyə əsas verir.  

- Pandemiyadan ziyan çəkən əhali təbəqlərinə dövlət yardım edir. İşsizlərə verilən müavinətləri xüsusilə qeyd edə bilərik. Yaşadığımız təhlükə iş yerlərində ixtisarlarla müşahidə olundu, xeyli sayda işlərini itirənlər oldu. Belə hallara əsasən özəl müəssisələrdə rast gəlinir. Rəhbərlik etdiyiniz təşkilat məhz işsizə çevrilən işçilərin iqtisadi hüququnun qorunması təşəbbüsü ilə çıxış etməyi planlaşdırırmı?  

- Bir qayda olaraq, böhran dövrlərində böhrana məruz qalan özəl sektorda iş yerlərinin ixtisarı qaçılmaz olur. Hökumətin bəyan etdiyi tədbirlər proqramında nəzərdə tutulur ki, özəl müəssisələrdə işçilərin ixtisara salınmasının qarşısı alınacaq. Pandemiyanın təsiri nəticəsində fəaliyyətini müvəqqəti dayandırmış firmaların işçilərini işdən azad etməsinin qarşısını almaq üçün hökumət həmin müəssisələrdə çalışan 300 minədək işçinin əmək haqlarının 2 ay müddətində tam yaxud qismən ödəməyi öz üzərinə götürüb.   Bu, iş yerlərinin ixtisara düşməsinin qarşısını almaq üçün atılan doğru addımdır. Amma böhran nəticəsində ziyanla üzləşən firmalara kompensasiya verilmədən, sosial məsuliyyət əsas götürülərək, işçilərini ixtisar etməyi qadağan etmək ölkədə normal biznes mühiti qurmaq baxımından yolverilməzdir. Bu məsələyə aydınlıq gətirmək vacibdir: işçilərin əsassız yerə işdən çıxarılmasının qarşısı hər zaman alınmalıdır. Bunu təmin edən mexanizlər müstəqil həmkarlar təşkilatlarının normal fəaliyyətini və müstəqil məhkəmə sistemini təmin etməkdir. İşçinin işdən azad edilməsinin əsassız olduğunu müəyyən edən məhkəmə olmalıdır, hansısa dövlət qurumunun məmuru yox. Məmur işçilərin hüquqlarını iş yerlərində Əmək Məcəlləsinin tələblərinə əməl edilib-edilməməsinə nəarət etməklə qorumalıdır. İşədən azadedilmə hallarının əsassız olub-olmamasına yalnız müstəqil məhkəmələr qərar verə bilər. Təbii ki, bu problemin həllində azad həmkarlar təşkilatları və hüquq-müdafiəsi ilə məşğul qeyri-hökumət təşkilatlarının da rolu böyük ola bilər.

- Azərbaycan OPEK ölkələrinin çağırışı ilə neftin hasilatının azaldılması prosesinə qoşulub. Rusiya və Səudiyyə Ərəbistanı da çağırışa müsbət cavab veriblər. Buna baxmayaraq neft bazarında qiymət azalmaqda davam edir. Prosesdə ziddiyyət haradan qaynaqlanır? 

- Burada iki məqama - pandemiyadan əvvəl və sonra yaşananlara - diqqət yetirilməlidir: əlum olduğu kimi, martın əvvəllərindəki danışıqlarda Rusiya neft hasilatının miqdarının azaldılması ilə bağlı aprelin 1-də başa çatacaq sazişin uzadılmasının əleyhinə oldu. Yəni aprelin 1-dən sonra hər bir ölkə hasilatı istədiyi qədər artırmaqda sərbəst olurdu.  Buna cavab olaraq Səudiyyə Ərəbistanı, onun arxasınca isə daha bir neçə neft hasilatı ölkəsi qiymət savaşına başladılar. Bu o demək idi ki, dünya neft bazarında xam neft təklifi kəskin artacaq. Neft hasilatı ölkələri arasında hazırda ən böyük valyuta ehtiyatlarına malik Rusiya ortamüddətli dövrdə neftin qiymətinin 40 dolar ətrafında olması halında ciddi problemlərlə üzləşməyəcəyinə, əksinə dünya neft bazarındakı mövqeyini gücləndirə biləcəyinə əmin idi. Rusiyanın əsas məqsədi  ABŞ-ın neft bazarında daha böyük pay əldə etməsinin qarşısını almaq idi: neftin aşağı qiymətləri ABŞ-nin şist nefti istehsalçılaırnın fəaliyyətini dayandırması deməkdir.  Bu proseslər nəticəsində dünya bazarında neft təklifində artımlar gözlənilə idi və bu, neftin qiymətinin aşağı düşməsi ilə nəticələnmişdi. Lakin pandemiyanın sürətlə bütün dünyaya yayılmasının iqtisadi təsirləri dünya bazarında neftə olan tələbatın kəskin azalmasına gətirib çıxardı. Yəni neft bazarında gözlənilən təklif şokuna indi də tələb şoku əlavə olundu. Nəticədə neftin qiyməti 20 dollar\barrel səviyyəsinə qədər düşdü. Artıq bu vəziyyət nə Rusiyaya, nə OPEC ölkələrinə, nə də bu qurumdan kənarda olan neft hasilatı ölkələrinin heç birinə, hətta ABŞ-a da sərf edə bilməzdi. Aprelin 9-13-də olan danışıqlarda Rusiya və OPEK may ayından sutkalıq neft hasilatının təqribən 10 mln. barrelədək azaldılmasında razılaşdılar. Lakin artıq bu razılaşma belə neftin qiymətini yüksəltmək iqtidarında deyil. Çünki Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatına görə aprel ayında dünya neft bazarında sutkalıq təlabat 29 milyon barrelədək azala bilər. Bu da neftə olan təlabatın 1995-ci il səviyyəsinə düşməsi deməkdir. Yəni neft hasilatında və təklifində may ayında gözlənilən azalmalar şəraitində (bu baş tutarsa) belə bazarda təklif tələbdən xeyli çox olacaq. Yeri gəlmişkən Azərbaycan da OPEK-in çağırışı ilə sutkalıq neft hasilatını 160 min barrel azaltmaq öhdəliyi götürüb. Azərbaycan üçün orta müddətli dövrdə neftin qiymətinin 40 dollar və ondan yuxarı olması sərf edir.   

- Dünyada 4.0 sənaye inqilabı yaşanır. Hesab olunur ki, müstəqil ölkələr böyük təsiriə məruz qalacaq. Sizcə Azərbaycan prosesə necə qarşılıq verməlidir? 

- Məlum olduğu kimi, Azərbaycan siyasi müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra sovet dövründə ölkədə formalaşmış sənaye ən müxtəlif səbəblərdən getdikcə sıradan çıxdı. Sonradan ölkə iqtisadiyyatı daha çox neft-qaz sənayesinin inkişafı üzərində quruldu. Hazırda ölkədə qeyri-neft sektorunun, xüsusilə emal sənayesinin inkişafı məsələləri hökumətin siyasət gündəmindədir. Biz 3.0 sənaye inqilabının məhsullarını kifayət qədər geniş istehlak edən ölkələrdən biriyik. Amma hazırda ölkədə qurulan sənaye əsasən aşağı və aşağı orta texniloji səviyyədə sektorlara yönəlikdir. Hazırda dünyada 4.0 sənaye inqilabı yaşanmaqdadı (hətta 5.0 sənaye artıq müzakirə olunur) ki, onun çağırışları tamamilə fərqlidir. Hətta bu çağırışlar hökumətin proqram sənədlərində də əksini tapıb. Amma arzu olunan budur ki, biz, ölkə olaraq, sənaye inqilabının yalnız nəticələrini istehlak edən yox, həm də o prosesin içndə olan, inqilabı təmin edən ölkələrdən biri olaq. Təəssüf ki, hazırda nə təhsilimiz, nə elmimiz, nə də sənayemizin durumu, nə də idarəetmənin təşkili səviyyəsi buna uyğun deyil.  Zatən 4.0 sənaye inqilabının fərqli xüsusiyyətlərindən biri də məhz budur ki, onun elementlərini idxal etmək mümkünsüz görünür. Çünki 4.0 sənaye özünüinkişaf etdirən sistemlərə əsaslanır. Müasir dünyanın inkişaf çağırışlarına cavab vermək üçün  ölkədə təcili müxtəlif istiqamətlərdə tədbirlər həyata keçirilməli, həm də bu tədbirlər daha effektiv səviyyəyə qaldırılmalıdır. Biz buna ədalətli dövlət və effektiv biznesin  məqsədyönlü və şəffaf əməkdaşlığı şəraitində nail ola bilərik. 4.0 sənaye insan kapitalı əsasında, insanların bilik və bacarıqlarına əsaslanan təşəbbüslərinin reallaşdırılması üçün zəruri mühitin təmin edilməsi şəraitində baş verir. Bunlara nail olmaq üçün ölkəmizdə ən müxtəlif sahələrdə islahatların dərinləşdirilməsinə ehtiyac var. Xüsusilə təhsil sistemimiz müasir və gələcək çağırışlara adekvat qurulmaldır.  

Ceyhun Musaoğlu



Oxşar xəbərlər